‘In a Time of Plague: Memories of the ‘Spanish’ Flu Epidemic of 1918 in South Africa’  edited by Howard Phillips

ISBN 978-0-9947207-1-9.

REVIEW BY GEORGE DEHNER – Society for the Social History of Medicine

With In a Time of Plague, Howard Phillips, Emeritus Professor of History at the University of Cape Town, adds to his impressive collection of material related to Spanish flu. As well as his publications, Phillips was also co-convener of the interdisciplinary conference ‘The Spanish Flu 1918–98: The Influenza Pandemic of 1918 after 80  Years’.  In  a  Time  of Plague is part of the prestigious Van Riebeeck Society for the Publication of Southern African Historical Documents series, now in its second century of publishing.

The literature on Spanish flu has greatly expanded in the last few decades, spurred by research breakthroughs on the virus and its pandemic impact, a broadening of pandemic topics to incorporate social and cultural elements, and the 100-year anniversary of the disaster. Few can offer what Phillips has collected here in In a Time of Plague, which provides the direct recollections of 127 survivors of the dreadful ‘Black October’ (as it is commonly known as in South Africa). The accounts come from three remarkable sources: letters sent to Howard Phillips in response to his 1978 request for accounts of Spanish flu survivors; letters from South Africa collected by Richard Collier in 1972–73 in response to his newspaper appeals for stories to support his 1974 book The Plague of the Spanish Lady; and interviews in English, Afrikaans, Xhosa and Zulu conducted by Phillips in the years 1978–81. The strength of these recollections lays in addressing what Phillips sees as a deficiency in the literature on Spanish flu: the ‘relative silence about the personal’ nature of the catastrophe (p.xxii). This testimony can no longer be duplicated as it comes from those who were children, teenagers and young adults during the crisis and so have vivid memories of the events. Gathered here are the voices of those who endured the infection, witnessed the stunning impact of death and disease, and participated in the make-shift efforts to provide comfort and support to family members, neighbours and strangers.

The collection of sources is far from ideal, however. First, the  testimony  primarily comes from those who have survived into their seventies which privileges those of certain economic status or occupations. English speakers predominate  in  the  collection,  with only a smattering of Afrikaans, Xhosa and Zulu speakers represented. Also, appeals in newspapers for survivor’s accounts of will only reach the literate, and generally, only the literate will pen letters in response to such requests. And, of course, there are always the problems of memory distorted by the decades that have passed since the events.

Still, bearing these limitations in mind, the collection has a unique power in Spanish flu historiography. Phrases such as people ‘dying like flies’ and images of the apparently endless parade of carts and drays delivering coffin-less bodies to hastily dug trenches were frequently repeated. First– and second-hand reports recount the narrative of those thought dead suddenly sitting up and scaring the driver. The ubiquity of this story leaves the reader to ponder whether there was widespread misidentification of the deceased or if this speaks to a persistent and widely held urban legend. The psychic scars of the survivors are palpable in their testimonies.

Phillips’ essay effectively sets up the collection and describes the unique experience of Spanish flu in South Africa where the deadly second wave arrived in Cape Town in the southwest in October 1918, while the milder first wave had only just begun circulating in the east, northeast in September. Therefore, most of the Union suffered the onslaught of the deadly second wave without the ‘best preventative against the deadly second wave [which] seems to have been a dose of the first’ (p.xvi). The footnotes also usefully identify physicians and prominent people identified in the first-person narratives.

In a Time of Plague is a welcome addition to the literature on Spanish flu and will appeal to medical, social and cultural historians as well as those with a general interest in Spanish flu. These personal viewpoints of the disaster provide a flesh-and-blood perspec- tive to the often-numbing statistics of the disastrous pandemic.

George Dehner

Wichita State University  george.dehner@wichita.edu


REVIEW BY JULIE PARLE in the SA Medical Journal

This  is  a  timely,  significant,  moving  and often absorbing compilation of testimonies, letters and memories of one of the most important events in South African (SA) history; yet, paradoxically, one that has been largely forgotten: the ‘great’ or ‘Spanish’ influenza epidemic of 1918 – 1919. This virulent infectious disease visited the region in waves. The first – its impact relatively muted – via Durban, affected  people  in the then Natal hinterland, followed by the Witwatersrand region  in  September  1918. A few weeks later, the second, far deadlier mutation of the virus struck. Over 6 weeks it scythed through the Cape, the then Orange Free State, and the Ciskei and Transkei, and indeed across the country, as far north as Messina. A third, milder wave occurred in August 1919.

Many readers will know that the global pandemic resulted in  ~50  million  deaths (3 – 4% of the total population). Its lethal impact on SA is not as widely appreciated, with ~300 000 – 350 000 people perishing– most of them between 18 and 40 years of age – during ‘black October’. Losing ~5% of its people, SA was ‘… probably the fourth worst-hit state in the world after Western Samoa (22%), India (6.2%) and Gambia (5.7%) …’. The social and economic conse- quences for the country were profound.

After a succinct introduction, there are extracts from 127 letters and interviews from survivors and family members collated in the 1970s and 1980s. These are supported by a number of illustrations. The epidemic had a terrible toll, leaving behind ‘a generation’ of flu  orphans,  widows  and  widowers,  as well as a legacy in national public health legislation whose implementation by no means benefited the majority.

Representing as broad  a  cross-section of South Africans, black and white,  as  it was possible to muster, this is a unique contribution to our history, giving glimpses into medical beliefs and practices of the time, and of the turns towards – and away from – religious healers and rituals in times of crisis. Evident too is the persistence of poverty and hunger in facilitating the work of pathogens in whichever age.

A sombre, yet deeply humane, testimony of the personal and social trauma of the epidemic and its impact in shaping 20th cen- tury SA, this book gives us much to think about as citizens of a globalised world where, it is widely predicted, a new, equally disastrous, plague of illness is likely to emerge within the foreseeable future.

Julie Parle

School of Social Sciences, University of KwaZulu-Natal, Durban, South Africa parlej@ukzn.ac.za


RESENSIE DEUR ELSEBE BRITS – Vrye Weekblad (19 April 2019)

Die Groot Griep: Vergete stemme se stories van seer herleef.

Net meer as ’n eeu gelede het die “Driedaggriep” 350 000 Suid-Afrikaners in slegs ses weke uitgewis. Nou is daar ’n stem aan dié verskrikking gegee danksy ’n nuwe boek wat die verhale van oorlewendes deel, vertel ELSABÉ BRITS.

Daar is op hele huishoudings afgekom wat dae lank dood in hul beddens gelê het. Perdewaens het deur die strate gery met die dooies in komberse toegedraai om hulle in massagrafte te gaan begrawe.

Mense het medisyne gedrink wat geen snars gehelp het nie, hoewel hulle dit nie geweet het nie. Baie het waar hulle in lang toue by depots oor die hele land vir sop, brood of melk staan en wag het, op die plek dood neergeslaan.

Dít was die Swart Oktober van 1918.

Die Groot Griep, ook bekend as die Spaanse Griep, het Suid-Afrika heeltemal lamgelê. Dié pandemie waarin die meeste mense tot nog toe in die land se geskiedenis gesterf het, is egter nou vergete. Veral die intense lyding.

‘Mense het medisyne gedrink wat geen snars gehelp het nie, hoewel hulle dit nie geweet het nie. Baie het waar hulle in lang toue by depots oor die hele land vir sop, brood of melk staan en wag het, op die plek dood neergeslaan.’

Sowat 350 000 mense het binne ses weke gesterf, en tot vier miljoen van die land se (toe) sewe miljoen mense het siek geword. Dit is dus 5% van die bevolking wat omgekom het, en na raming sowat 60% wat siek was, verduidelik prof. Howard Phillips, ’n historikus aan die Universiteit van Kaapstad.

Vyf persent van ’n bevolking klink dalk min, maar dit is geweldig baie. Sou ’n mens dit na die hedendaagse Suid-Afrika omskakel, sou dit só lyk: Die land het 57,7 miljoen mense en 5% hiervan is 2,9 miljoen. Die FNB-stadion in Johannesburg kan ’n maksimum van 94 736 mense hanteer. As 5% van ons bevolking sterf, sal dié mense 30,5 FNB-stadions vul.

Sowat 40 jaar gelede het Phillips vir sy doktorsgraad in geskiedenis onderhoude gevoer met 170 Suid-Afrikaners van alle bevolkingsgroepe wat dié wêreldwye pandemie oorleef het. Dit was die laaste plaaslike generasie wat die verskrikking beleef het en wie se verhale opgeteken en bewaar is saam met sowat 40 briewe wat hy ontvang het.

Dié unieke stories is nou deur die Van Riebeeck-stigting uitgegee in ’n boek getiteld In a Time of Plague: Memories of the “Spanish” Flu Epidemic of 1918 in South Africa.

‘n Militêre begrafnis word op 18 Oktober 1918 gehou vir ‘n verpleegster, ene suster Edmeades. Sy is in Potchefstroom begrawe.

 ‘n Militêre begrafnis word op 18 Oktober 1918 gehou vir ‘n verpleegster, ene suster Edmeades.
Sy is in Potchefstroom begrawe.

Niks en niemand onaangeraak

Toe hy met mense in ouetehuise gaan praat het, “was dit soos ’n kurk wat uit ’n bottel getrek is. Die herinneringe het uitgevloei. Baie mense, sommige weeskinders, het nooit voorheen daaroor gepraat nie. Meestal omdat dit te seer was of omdat hulle gedink het die nuwe generasies sal nooit glo hoe vreeslik dit regtig was nie.”

Winkels, poskantore, banke, skole, howe en kerke het gesluit. Die treine en trems het gestaan. Hospitale het ineengestort en mense is in tentedorpe versorg, tuis of glad nie. Boerderye het tot stilstand gekom. “Niks en niemand is onaangeraak gelaat nie,” vertel hy.

In een van die aangrypendste verhale in die boek vertel ’n vrou bekend as Ma Jones (29 in 1918) van Kimberley hoe sy vyf babas wat wees gelaat is, geborsvoed het. ’n Kennis van haar het op ’n jong ma afgekom, dood in haar huis met die baba wat op haar bors lê en vasklou. Hoe die “arme baba aan haar (probeer) drink, maar sy was lank reeds dood …”

‘n Lys van plekke waar mense kos en medikasie kon gaan haal tydens die Groot Griep van 1918 en 1919.

‘n Lys van plekke waar mense kos en medikasie kon gaan haal tydens die Groot Griep van 1918 en 1919.

Die Engelse, God, sonde en hekse blameer

Die eerste golf van die griep was van Maart tot Mei 1918 in die Noordelike Halfrond. Dit was matig, maar hoogs aansteeklik en die virus het die vermoë ontwikkel om vinnig van een mens na die volgende oorgedra te word. Die griep het nie in Spanje ontstaan nie, maar is só genoem omdat dié land tydens die Eerste Wêreldoorlog neutraal was. Spanje se koerante kon dus sonder sensuur verslag doen en die eerste berigte van die griep is van daar ontvang.

Die tweede golf van September tot Oktober 1918 was ’n verskrikking omdat die virus in dié kort tyd gemuteer en dodelik geraak het. Dit het Suid-Afrika se hawens binnegekom saam met troepe wat van die oorlog teruggekeer het.

‘Knoffel, suurlemoen, kinien, brandewyn en aspirien was gewilde medikasie.’

Die meeste mense wat dood is, was tussen 16 en 40 jaar oud, wat vreemd was vir griep. Dié raaisel is in 2005 opgelos toe die virus se genoom gekaarteer is. Die jonger mense se sterker immuniteitstelsel het fataal oorreageer en veroorsaak dat hul immuniteitselle hul organe aantas.

Phillips sê dit is ook die “Driedaggriep” genoem omdat baie mense binne drie dae dood is.

Die ergste was dat mense nie geweet het dit is ’n virus nie – die griepvirus is eers in die vroeë 1930’s ontdek. Knoffel, suurlemoen, kinien, brandewyn en aspirien was gewilde medikasie. Phillips vertel mense het mekaar, die Duitsers, die Engelse, God, sonde en hekse blameer – party het selfs voorspel die oordeelsdag is naby.


JONG MENSE HARDSTE GETREF … Burggraaf Sydney Buxton (met kuil), goewerneur-generaal, by die Milnerparkskool in Johannesburg waar kinders wag om sop en melk te kry tydens 1918 se Groot Griep.

As die ‘lyke’ skree

Angela Gilhan (18 in 1918) kon onthou hoe sy op ’n dag die wa met die lyke op in Hoofweg, Kaapstad, gesien het. Daar was houtkiste op waarin goedere vermoedelik verpak was. Die wa het deur ’n knik gery en ’n “lyk” het uit ’n kis gerol. Skielik het hy begin skree.

Die man was net bewusteloos, nie dood nie. Verskeie mense vertel verhale soos dié waar die “dooies” op die waens of elders wakker geword het, meestal in komberse, want die kiste het gou opgeraak.

‘Hy het later ook tussen die lyke wakker geword, maar die drywer het so groot geskrik dat hy glo die pad gevat het. En daar staan die perdewa met die lyke in die middel van die straat.’

Nog ’n man het in St. Georgestraat in Kaapstad siek geword en toe ’n glas brandewyn by ’n blomwinkel gekry, maar dit was te veel vir sy gestel en hy het op die sypaadjie flou geword. Die lykswa het hom sommer opgelaai. Hy het later ook tussen die lyke wakker geword, maar die drywer het so groot geskrik dat hy glo die pad gevat het. En daar staan die perdewa met die lyke in die middel van die straat.

Stan Stone (13 in 1918) van Claremont, Kaapstad, onthou hoe dié tonele hom “hard gemaak het. Dis hoe ek geraak het. Dit het my karakter geslyp. Ek was baie bang gewees …. jy weet, hoe jy vrees om te sterf. Maar nou, jare later (1978), wanneer ek terugkyk en ek dink aan al daardie dooie mense wat ek gesien het …. en ek wonder wat is dit? Voor dit het ek ’n myl gehardloop as ek ’n lyk sien, maar daarna het ek nie geworrie nie.”


VERGETE STORIES … Die Groot Griep van 1918-19 het sowat 900 000 kinders in Suid-Afrika wees gelaat. Hierdie is Barbara, Lucy en John van Noordhoek, buite Kaapstad. Hul ma is dood.

Die weeskinders

Lyke is by die honderde op Woodstock se strand buite Kaapstad uitgepak en het soms dae daar gelê terwyl massagrafte in Maitland gegrawe is. Kimberley met sy derduisende mynwerkers wat in swak behuising gebly het, is net so swaar getref.

Die land is met sowat 900 000 weeskinders gelaat wat albei of een ouer verloor het. Dis mense wie se stories vergete geraak het in die nadraai van die einde van die Eerste Wêreldoorlog.

Phillips vertel die swart en bruin mense het meestal dié kinders in hul eie families ingeneem, maar die wit mense se kerke en die regering het ’n magdom weeshuise gebou. “Ons het nog nooit voor of ná dit soveel weeshuise gebou nie … Daar is kinders wat van hul sibbe geskei is en hulle nooit weer gesien het nie.”

‘Omtrent al die mense, veral die kinders, verwys in hul verhale na die waens met lyke wat daagliks verbygekom het. Die voete wat by die komberse uitgesteek het. Sommige met kaartjies aan die tone, ander nie.’

Hester Coetzee (sewe in 1918) van ’n Vrystaatse plaas skryf in 1972 in ’n brief: “… ek het my ma se kreune gehoor en skielik het dit stil geraak … Ons (sy en haar twee boeties) het haar saam met my pa gaan sien. En ek voel steeds hoe my bene bewe, soos nou, terwyl ek dit neerskryf. ’n Gevoel van volkome verlies het hulle laat bewe.” Haar pa is ook dood en sy en haar jonger broer is na een familie gestuur en die ouer broer na ’n ander.

Dit was juis die kinders wat na die sopkombuise en depots gegaan het om sop, melk en ander voorraad vir hul siek gesinne te kry omdat die ouer mense erger deur die virus geraak is. In Phillips se boek is daar hartroerende stories van klein kinders so jonk as sewe wat tot drie keer ’n dag heen en weer met kannetjies sop gehardloop het om hul ouers te voed.

Omtrent al die mense, veral die kinders, verwys in hul verhale na die waens met lyke wat daagliks verbygekom het. Die voete wat by die komberse uitgesteek het. Sommige met kaartjies aan die tone, ander nie.

Phillips vertel van Gertrude Kumalo (25 in 1918) van ’n nedersetting in KwaZulu-Natal met wie hy in 1981 ’n onderhoud gevoer het. Sy het skielik ’n meesleurende, hartseer lied (van 17 reëls) begin sing:

“Ngonyaka ka nineteen eighteen

Saqedwa ukufa esikubiza ngokuti kuyi influenza

Yazi qeda izihlobo esizitandayo

Omama na obaba no Sisi no Bhuti

Kwemnyimizi kwaqotula a kwasala’ muntu …”

(In 1918 het griep soos ’n veldbrand deur die land getrek. Dit het baie lewens geëis. Ons geliefde moeders, vaders, susters en broers. In sommige huise het nie ’n siel oorleef nie …)

Die lied, “Influenza (1918)”, is deur Reuben Tholakele Caluza (1895 – 1969) geskryf en getoonset en in 1930 opgeneem (Caluza’s Double Quartet 1930) en in 1992 heruitgereik. Luister na ’n gedeelte van dié lied (derde liedjie van bo) – hy het dié koor in 1930 self begelei.


KANNETJIES SOP … Kinders van Vrededorp in Johannesburg staan tou om kos en medisyne van die Boy Scouts te kry gedurende die Groot Griep van 1918.

Op die derde dag is jy klaar …

Popema Mhlungu (reeds ‘n volwassene in 1918) van KwaZulu-Natal het haar verhaal in 1982 vertel: “Wanneer jy die griep kry, word jy siek vir twee dae en op die derde dag is jy klaar … My susters is in daardie tyd almal dood … Jy huil vir niks.” Dan vertel sy van die “amandawe”* wat ná die griep kom en wat jou “brein laat huil vir niks”. Dié “amandawe” het nooit vir Mhulungu weggegaan nie.

“Selfs nou is daardie siekte, die amandawe, nie heeltemal klaar nie. Dit kom soms nog na my,” sê Mhulungu.

* Amandawe beteken “hulle”, maar in Mhulungu se geval klink dit of sy na ’n tipiese depressie of trauma verwys.

Vir nog besonderhede oor die boek gaan na www.vanriebeecksociety.co.za.


HOOFFOTO: Mediese personeel en pasiënte by ‘n tydelike tenthospitaal buite Ladysmith in die ou Natal tydens die Groot Griep. Met vergunning van HOWARD PHILLIPS