Hierdie bundel, A Pole under the Southern Cross, bied ’n boeiende en insiggewende weergawe van die reise en wetenskaplike waarnemings van Antoni Rehman, ’n Poolse plantkundige en geograaf wat gedurende die 1870’s deur Suid-Afrika gereis het – ’n tydperk gekenmerk deur ingrypende politieke en maatskaplike verandering. Sy memoires, oorspronklik in Pools gepubliseer en hier aangebied in ’n verkorte Engelse vertaling, dokumenteer nie slegs sy wetenskaplike navorsing nie, maar ook sy nadenkende besinnings oor die koloniale samelewings wat hy teëgekom het.
Rehman was ’n gesiene akademikus uit Krakow wat in 1882 as professor aan die Universiteit van Lwów aangestel is, met spesialisering in plantkunde en geografie. Sy werk aan dié instelling het hom aansien besorg binne Poolse en Oos-Europese wetenskaplike kringe. Voor sy aankoms in Suid-Afrika het hy reeds omvangryk gereis deur suidelike Rusland, die Kaukasus en die Krim, waar hy plantmonsters versamel en streeksklimate bestudeer het. Sy reis na die Kaap is hoofsaaklik deur wetenskaplike nuuskierigheid gedryf. Gefassineer deur die buitengewone biodiversiteit van suidelike Afrika, het hy gepoog om sy botaniese versamelings uit te brei, baanbrekersnavorsing in fitogeografie te onderneem en die akademiese begrip van die subkontinent se flora betekenisvol te verdiep.
Antoni Rehman kort ná sy terugkeer uit Suid-Afrika, omstreeks 1881.
Eerste Reis (1875–1877)
Rehman het in 1875 in Kaapstad voet aan wal gesit en daarna wyd deur die Kaapkolonie gereis. Sy roete het hom via Mosselbaai, Knysna en Montagu se Pas na Beaufort-Wes geneem. Van daar het hy noordwaarts gereis na Kimberley, verder deur die binneland na Bloemfontein, en uiteindelik oor die Drakensberg na Natal. Hierdie eerste reis, wat meer as ’n jaar geduur het, het hom die geleentheid gebied om die uiteenlopende landskappe van die suide en die binneland eerstehands te verken en te bestudeer.
’n “Knobkierie”, een van die kulturele artefakte wat Rehman in Suid-Afrika versamel het.
Sy botaniese versamelings, waarvan vele vandag in museums en herbariums in Pole, Switserland en Oekraïne bewaar word, getuig van die beduidende wetenskaplike waarde van sy reise. Sy geskrifte bied skaars, tydgenootlike insigte in die natuurlike omgewing van Suid-Afrika in die 1870’s, asook in die sosiale wêrelde van Britse setlaars, Boere gemeenskappe en inheemse groepe.
Rehman was ’n gesiene akademikus uit Krakow wat in 1882 as professor aan die Universiteit van Lwów aangestel is, met spesialisering in plantkunde en geografie. Sy werk aan dié instelling het hom aansien besorg binne Poolse en Oos-Europese wetenskaplike kringe. Voor sy aankoms in Suid-Afrika het hy reeds omvangryk gereis deur suidelike Rusland, die Kaukasus en die Krim, waar hy plantmonsters versamel en streeksklimate bestudeer het. Sy reis na die Kaap is hoofsaaklik deur wetenskaplike nuuskierigheid gedryf. Gefassineer deur die buitengewone biodiversiteit van suidelike Afrika, het hy gepoog om sy botaniese versamelings uit te brei, baanbrekersnavorsing in fitogeografie te onderneem en die akademiese begrip van die subkontinent se flora betekenisvol te verdiep.
’n ‘n Foto van rotsskilderye in ’n grot in die Hexriviervallei soos deur Rehman in 1875 gesien en beskryf.
Tweede Reis (1879–1880)
’n Paar jaar later het Rehman na Suid-Afrika teruggekeer vir ’n tweede verkenningstog. Hy het sy reis in Port Shepstone begin en van daar deur Pietermaritzburg en Durban gereis, voordat hy die binneland binnegegaan het na Pretoria en die Oranje-Vrystaat. Sy ondersoeke het vervolgens na Lesotho uitgebrei, oor Giant’s Castle gestrek en weer deur die Drakensbergstreek voortgeduur.
Gedurende albei reise het Rehman honderde plantmonsters versamel, landskappe deur middel van sketse en foto’s vasgelê en die alledaagse lewens van die mense wat hy teëgekom het –setlaars, handelaars, inheemse gemeenskappe en koloniale amptenare – noukeurig opgeteken.
’n ‘n Tradisionele Sotho-snuifhouer wat deur Rehman versamel is
Hoewel hy in die eerste plek ’n wetenskaplike was, het Rehman hom ook onderskei as ’n skerpsinnige en nadenkende waarnemer van die samelewing. Hy het gereeld Britse koloniale oorheersing gekritiseer en was soms simpatiek teenoor Boere se kommer oor kulturele dominansie. Sy waarnemings weerspieël ’n diepgaande ongemak oor die geleidelike erosie van inheemse identiteite, wat hy beskryf het as identiteite wat onder koloniale bewind stelselmatig “uitgewis” word. Tydens sy reise het hy kenmerkende gebruike, sosiale hiërargieë en die ritmes van die alledaagse lewe binne die uiteenlopende gemeenskappe wat hy teëgekom het, noukeurig gedokumenteer. Hierdie besinnings verleen aan sy memoires ’n sterk menslike dimensie wat hul wetenskaplike waarde op betekenisvolle wyse aanvul.
UITTREKSEL UIT DIE TEKS
Worcester and the Area beyond the Mountains (page 34)
This area must have been once densely populated by the Bushmen because you can still find many traces of their presence. My host gave me a piece of information that I found exceptionally important: in the gorge not far from where he lived, you could still see rock paintings that they used to decorate their homes; he himself had never seen them but his younger son knew the place perfectly well and promised to take me there the following day. While digging the garden, Axell had found in the sand several round stones with holes; they added weight to the rods which were used to dig for edible roots. Not knowing the significance of these stones, he dismissed them as unimportant and so all of them have been lost except for the one that I found myself in the stream near the house and still have in my possession. Once, after fierce rains, the swollen stream had brought a wooden vessel down from the mountains, which, one beautiful evening, the hostess chopped up and burned due to the absence of firewood.
The next day, I immediately went out with young Axell to explore the area. This valley forms a basin encircled by wild, high mountains with three deep gorges. My host, despite having lived here for twelve years, has only been to one of them because it is the most accessible one and provides the shortest way to the town of Ceres which is located between the mountains; and since he described the town as extremely interesting and the Bushmen’s settlement could be visited on the way, I gladly headed in that direction. The entire valley has sandy soil, some places covered with piles of small stones deposited by streams. In springtime, the veld in the valley is covered with countless flowers but at present, the spring vegetation has gone and the flowers have disappeared except for a few geraniums and syngenesious plants. Moreover, open spaces were probably formed solely by fires because the entire valley is covered with tall bushes among which the most abundant is the brabejum stellatifolium of the sugarbush family. The colonists commonly call them wild almonds due to their fruits which, at this time of year, were hanging in bunches on the tips of the branches and did in fact resemble almonds with their size, appearance and hairiness. This fruit has toxic properties but settlers use it as a substitute for coffee anyway; in order to remove the toxins from the pit, they throw them for a moment into boiling water and then dry, burn and grind them. Baboons eat this fruit, according to Axell, raw with no negative effects.
It was not easy to find the path among the dense thickets but my young guide knew this place well because he had followed herds gone astray on numerous occasions. Once we forded several streams we were nearing the end of the gorge and my guide pointed out a group of hanging rocks on the right as our destination. The rocks here were so inconspicuous and covered so completely with dense thickets that it would be difficult to find a safer hideout. Forcing myself through the bushes, I found myself below the rocks. On a broad rocky base with smooth and inaccessible sides stood an enormous shapeless boulder which formed a wide crevice on one side; it had served as a shelter but must have been abandoned by people long ago because the crevices abounded with fresh droppings of a small animal called by the colonists a klipdassie which lives in colonies in such places. It was difficult to get inside the crevice. It was so low that not only was it impossible to stand but even to sit comfortably; one nook was black from fires and the top wall had several well-preserved paintings.
They were all painted with the same paint, the colour of dirty cinnabar, and depicted six small animals of the antelope species which, according to Axell, colonists call a reebok; another drawing showed a thin Bushman and another one was probably a picture of a shield. Three pictures were smeared over with the same paint. A bit lower on the vertical wall was another set of drawings depicting six antelope of the same kind. It must have been extraordinarily challenging to paint those because my arms became so numb while copying them that I had to take many breaks
MOET NOG BYGEVOEG WORD
REDAKTEUR
Redakteur Michal Lesniewski
Vertaling deur Weronika Muller
Weronika Muller het in 2016 haar Meestersgraad in Geskiedenis aan die Universiteit van Warskou voltooi. In 2022 is sy met ’n PhD-graad deur die Universiteit van Suid-Afrika bekroon. Sy spesialiseer in twintigste-eeuse Suid-Afrikaanse geskiedenis en het akademiese artikels in sowel Pole as Suid-Afrika gepubliseer. Muller dien tans op die direksieraad van die Vereniging van Siberiese Gedeporteerdes in Suidoos-Afrika.
Michał Leśniewski is Professor in Geskiedenis aan die Fakulteit Geskiedenis van die Universiteit van Warskou. Hy het sy MA in 1990 en sy PhD in 1997 voltooi (proefskrif: The Role of South Africa in Shaping Concepts of British Imperial Policy, 1899–1914), gevolg deur ’n postdoktorale graad in 2010 (proefskrif: Africans, Boers and British: A Study in Relations, 1795–1854). Hy spesialiseer in negentiende- en twintigste-eeuse geskiedenis, met besondere fokus op Europese kolonialisme, die Britse Ryk in die 19de en 20ste eeu, asook die geskiedenis van Suid-Afrika in dieselfde tydperke. Hy is die outeur van etlike dosyne akademiese artikels oor Britse imperiale en Suid-Afrikaanse geskiedenis, asook verskeie boeke, waaronder twee in Engels gepubliseer is: Klip River Affair of 1847 (AMU Press, Poznań, 2018) en The Zulu-Boer War 1837–1840 (Brill, Leiden en Boston, 2021).