Hierdie bundel, F.S. Malan: ’n Voormalige joernalis kyk terug, bied ’n toeganklike en persoonlike weergawe van sy opvoeding en sy loopbaan as joernalis en politikus. Dit dek die tydperk vanaf die 1880’s tot die stigting van die Unie van Suid-Afrika in 1910. Dit was ’n tyd waarin ’n duidelike Afrikaner-identiteit in die Kaapkolonie begin vorm aanneem het, veral onder die invloed van die Jameson-inval en die Suid-Afrikaanse Oorlog. Beide hierdie gebeure het ’n groot invloed gehad op sy houding teenoor Britse bewind en kulturele oorheersing aan die Kaap, veral toe hy tydens die oorlog tronkstraf moes uitdien omdat hy ’n Britse generaal belaster het.

Toe Malan in 1937 sy memoires skryf, was hy versigtig om nie verdere verdeeldheid onder wit mense, en veral onder Afrikaners, te skep nie. Daarom versag hy soms die politieke verdeeldheid voor die stigting van die Unie. Hy beeld die Britse imperiale invloed dikwels uit as ’n struikelblok vir wit Suid-Afrikaanse eenheid.

F.S. Malan se ouers. Daniel Gerhardus Malan and Elizabeth Malan

Malan was redakteur van Ons Land, leier van die Afrikanerbond, twee maal waarnemende eerste minister van Suid-Afrika, minister van onderwys, myne en nywerheid, asook verskeie ander portefeuljes in die vroeë Unie-regering. Hy is beskryf as die laaste Kaapse liberaal — die man wat die langste in die parlement geveg het om die Kaap se nie-rassige stemreg te behou en dit na die ander provinsies uit te brei.

Malan is gebore net voor die Kaapkolonie selfregering verkry het — ’n tyd waarin sterker Britse imperialisme gelei het tot pogings om die Suid-Afrikaanse state te verenig. Dit sluit Lord Carnarvon se federasieplanne in die 1870’s in, die anneksasie van die Transvaal in 1877, en die Transvaalse Oorlog van 1880–1881, wat as reaksie op hierdie anneksasie uitgebreek het. Intussen het die Kaapse ekonomie gegroei weens sy bande met die belangrikste nywerheidsmoondheid van die 19de eeu: Brittanje.

F. S. Malan, circa 1906

Hierdie bundel volg die invloed na wat sy gevangenskap deur die Britte tydens die oorlog op sy lewe gehad het, asook sy rol in die totstandkoming van die Unie. In Botha se kabinet ná 1910 het hy ’n groot rol gespeel in die vestiging van die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel en in die skepping van nywerheidswetgewing wat beter mediese sorg vir mynwerkers en strukture vir bemiddeling na die verdeeldheid van die mynwerkersstakings voorsien het.

UITTREKSEL UIT DIE TEKS

“When Smuts and F.S. Malan arrived home in 1895 they returned to a Cape where two personalities dominated local politics. The first was the towering figure of Cecil John Rhodes, diamond magnate, founder of the De Beers Mining Company and the British South Africa Company, twice prime minister of the Cape between 1890 and 1896. Almost everyone who encountered Rhodes was beguiled at first by his personality and his vision of a greater southern Africa. When they were students at Victoria College, in 1890, Malan and Smuts had both been inspired by Rhodes’s address on his vision of ‘My North’, the dream of a nation that would stretch from Cape Town to the Zambezi.

The second great figure of Cape politics was J.H. (Onze Jan) Hofmeyr. The youth who had taken over the editorship of De Volksvriend had evolved into one of the Cape’s most enigmatic political figures, at once urbane and secretive. In 1871 he amalgamated De Volksvriend with De Zuid Afrikaan, of which he had recently become editor. He used his position to awaken Afrikaner self-respect but he was also ambivalent about the nature of Afrikaner ethnicity. Like Lord de Villiers, he preferred Dutch as a language of culture. Despite his political influence he only held office once, as minister without portfolio in T.C. Scanlen’s ministry in 1881. This modesty was largely pragmatic for he recognised that the Bond did not have a majority in either House and he preferred to work behind the scenes to ensure effective alliances with well-disposed English-speaking politicians. John X. Merriman dubbed him ‘the Mole’, ‘an industrious little animal … You never see him at work, but every now and then a little mound of earth, thrown up here or there, will testify to his activities’. But this was a man who could also inspire great affection, as his appellation, ‘Onze Jan’, suggests.

Part of Hofmeyr’s appeal can be seen in his influence on the young F.S. Malan when the latter was still a student at Victoria College. He was particularly inspired in 1889 by a speech given by Hofmeyr in which the latter urged students to be proud of their Afrikaner heritage. He called for a resurgence of Afrikaner self-esteem and an improved share in the political and material wealth of the colony, not for a hatred of things English.

Hofmeyr became politically prominent when economic pressure on Afrikaner farmers increased in the late nineteenth century. Despite their numerical preponderance, in the face of the more politically-active English-speaking merchants and farmers, particularly in the Eastern Cape, Afrikaner farmers had little influence in parliament.”

Redakteurs

F.A. (Alex) Mouton het aan die Universiteit van Pretoria gestudeer en doseer geskiedenis aan die Universiteit van Suid-Afrika. Sy publikasies sluit onder andere in: Voorloper: Die lewe van Schalk Pienaar (2002), Prophet without Honour: F.S. Malan – Afrikaner, South African and Cape Liberal (2011), Iron in the Soul: The Leaders of the Official Parliamentary Opposition in South Africa, 1910–1993 (2017), The Opportunist: The Political Life of Oswald Pirow, 1915–1959 (2020) en The Long Obedience: The Political Career of Zach de Beer, 1953–1994 (2023).

Elizabeth van Heyningen is ’n ere-navorsingsgenoot in die Departement Geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch. Haar navorsingsbelangstellings sluit in die geskiedenis van Kaapstad, die geskiedenis van koloniale vroue en die sosiale geskiedenis van geneeskunde. Onder haar publikasies tel Cape Town: The Making of a City en Cape Town in the Twentieth Century, beide saam met N. Worden en V. Bickford-Smith. Haar boek The Concentration Camps of the South African War: A Social History (2013) is in 2014 vir die Sunday Times Alan Paton-prys op die kortlys geplaas. In 2017 was sy mederedakteur van Selections from the Letters of President M.T. Steyn, 1904–1910, uitgegee deur die Van Riebeeck-vereniging (nou HiPSA).